Stel je voor dat landbouwgrond niet wordt gekocht en verkocht, maar dat het gebruikt wordt door iedereen. Stel je voor dat we kennis niet patenteren, maar dat iedereen verder kan bouwen op bestaande kennis. Stel je voor dat voedsel niet alleen gezien wordt als een marktproduct, maar als een gemeenschappelijke zorg. Dat kan via commons.

Wat is een common?

Vanuit het commons-gedachtegoed benaderen we het voedselsysteem als een zaak van ons allemaal. Commons zijn een benaderingswijze om te kijken naar grond(bezit), kennis of voedsel waarbij de gemeenschap samen afspraken maakt over het beheer en gebruik ervan. De leden van de gemeenschap, de commons, zijn samen verantwoordelijk voor de zorg. Het is met andere woorden een benadering die bestaat naast de markt en de staat. 

In de praktijk zien we vaak kruisbestuivingen. In een Community Supported Agriculture-boerderij werken de leden en boeren samen voor de teelt en het oogsten van voedsel, maar er wordt natuurlijk ook een financiële vergoeding voorzien voor het werk van de boer. Een belangrijke praktijk in het commoning is dat er geen winstmaximalisatie wordt nagestreefd, maar dat het vervullen van de noden van de gemeenschap centraal staat, net zoals duurzaamheid.

Voorbeelden in de voedselvoorziening

Wervel gelooft dat we ons voedselsysteem verrijken door meer commons initiatieven te ontwikkelen. Enkele voorbeelden vanaf het veld tot op ons bord: 

• Zaadvermeerdering: boeren kunnen samen zaden vermeerderen en uitwisselen. Deze zijn niet alleen natuurlijk geëvolueerd, maar ook afgestemd op de regio en het nut voor boer of eter. Zonder dure eigendomsrechten zoals gangbaar is geworden in de agro-biotechnologie.
• Grond vrijkopen: de gemeenschap koopt samen land voor landbouw op zodat het voor altijd landbouwgrond blijft en agro-ecologisch beheerd kan worden. Eén van de grootste uitdagingen voor de landbouw in Vlaanderen is de toegang tot grond. De prijzen van landbouwgrond blijven sterk stijgen en zijn zo goed als onbetaalbaar geworden voor boeren en boerinnen. 
• Samenwinkels: burgers baten samen een coöperatieve winkel uit om in hun eigen behoeften te voorzien en hun eigen duurzame keuzes te maken.

Voordelen van commons

Klinkt mooi, maar misschien ook wel wat gedoe? De afgelopen decennia is duidelijk geworden dat zowel de staat als de markt tekortkomingen heeft. Maar wat zijn de voordelen van commons?

1. Autonomie

Commons geven ons weer controle over ons voedsel. Niet de Nestlé’s of Colruyt’s van deze wereld bepalen wat we wanneer eten en bepaalt wat een eerlijke prijs is voor gezond voedsel, maar de gemeenschap. Je kan als gemeenschap samen overeenkomen wat de doelen zijn en hoe je daar kunt geraken. Welke plaats hebben dierlijke producten in een samenwinkel? Wil je het volledige jaar aanbieden aan de leden, of wordt het als een luxeproduct gezien dat slechts periodiek te koop is? De gemeenschap rond de samenwinkel kan dit samen beslissen.

2. Lokale inbedding

Geen enkele common zal er hetzelfde uitzien. Het zal steeds aangepast zijn aan de lokale omstandigheden en de behoeften van de gebruikers. Zij kunnen dit samen bepalen. Door samen te werken met andere commons vermijd je dat het afgesloten eilandjes zijn, maar leer je van elkaar. Zo werken verschillende Community Supported Agriculture-gemeenschappen samen met organisaties als De Landgenoten die met burgergeld landbouwgrond vrijkopen voor bioboeren.

3. Duurzaamheid

Een gemeenschap is niet iets waar je vrijblijvend in- en uitstapt. Je engageert jezelf om je op langere tijd te verbinden. Op die manier kijkt de gemeenschap ook op langere termijn naar het invullen van de noden van haar leden en de leden hebben het belang dat de common kan blijven duren. Willen we de prijs van ons voedsel zo goedkoop mogelijk? Of zorgen we ervoor dat de bodem en de boer krijgen wat ze nodig hebben, want alleen zo kan het blijven duren.

Wat doet Wervel?

Wervel ondersteunt en inspireert voedselcommons. Via onder meer het lerende netwerk rond samenwinkels verbinden we bestaande initiatieven zodat ze van elkaar kunnen leren. Zo zullen deze en andere voedselcommons samen stap per stap een nieuw waardengedreven systeem vormgeven. Een belangrijk praktijk in het commoning  is dat er geen winstmaximalisatie wordt nagestreefd, maar net het vervullen de noden centraal staat, net zoals duurzaamheid.

Zelf aan de slag met voedselcommons

Wil je meer over voedselcommons leren? Dat kan! Wervel helpt je op weg met inspirerende tools en activiteiten die je kennis verdiepen én je in beweging brengen.

Infosessie Samenwinkels

Wervel geeft op regelmatige basis infosessies. Ideaal voor verenigingen, scholen of bedrijven die willen inzetten op duurzame landbouw, klimaatadaptatie of voedselstrategie. Samen ontdekken we hoe een samenwinkel de sleutel is tot een veerkrachtige toekomst.

Ontdek onze inspiratiebrochure samenwinkels

Onze infobrochure over samenwinkels legt kort uit dat samenwinkels collectieve, niet-winstoogmerk buurtwinkels zijn waarin burgers en boeren samenwerken aan lokaal, ecologisch en fair voedsel, met sterke betrokkenheid en transparantie over herkomst en waarden van de producten. De brochure geeft ook voorbeelden van bestaande samenwinkels, hun uiteenlopende vormen en hoe deze alternatieve winkels bijdragen aan een eerlijker, lokaal voedselsysteem met praktische inspiratie om er zelf een te starten.

Begeleidingstraject: richt een samenwinkel op
Wervel begeleidt geïnteresseerde lokale besturen en geïnteresseerde burgers en producenten om een samenwinkel op te richten. Praktisch nemen we je mee in een stappenplan om een samenwinkel op te richten, samen met experten en ervaringsdeskundigen. We zoeken verbinding tussen lokale eters en lokale landbouwers en ondersteunen hen richting duurzame en agro-ecologische praktijken.
Interesse? Contacteer ons via overheden@wervel.be